Humanistische denktank

Lomborgs Lullaby

 

Reactie op: Bjorn Lomborg, ‘Stop met die apocalyps-verhalen’, de volkskrant, 1 september 2010.

Lomborgs gevaarlijke geruststelling

 Door Floris van den Berg

Politicoloog Bjorn Lomborg schrijft ‘wereldwijde opwarming vindt plaats, is het gevolg van menselijk handelen en we moeten er iets aan doen. Maar het einde van de wereld is niet in aantocht.’ Is dat zo? Zijn de apocalyptische doemscenario’s van mensen als Monbiot (Heat), Lynas (Six Degrees), McKibben (Eaarth), Hansen (Storms of my Grandchildren), Al Gore (An Inconvenient Truth) overdreven? Het is goed om te beseffen dat ondanks alle ophef rond het IPCC en ondanks alle externe kritische herevaluatie, de basisboodschap van het 4^e IPCC rapport nog steeds staat: de aarde warmt op ten gevolge van de door mensen veroorzaakte uitstoot van broeikasgassen, met name CO2 en die opwarming heeft kwalijke ecologische gevolgen. Wat wil Lomborg nu eigenlijk? Hij neemt een vreemde tussenpositie in. Hij sluit zich enerzijds aan bij de wetenschappelijke consensus over antropogene klimaatverandering, maar vervolgens bagatelliseert hij de prognoses voor de op handen zijnde ecologische gevolgen, zoals dramatisch uitgebeeld in de film The Age of Stupid. Hij schrijft dat er toch maatregelen genomen moeten worden, maar dat het ecologisch alarmisme verlammend werkt. Hier lijkt hij het wel eens met de alarmisten, maar verschilt hij van mening over hoe er tot actie moet worden overgegaan.

Neem bijvoorbeeld eco-alarmist en wetenschapsjournalist Mark Lynas. Diens boek Six Degrees is een bespreking van wetenschappelijke prognoses over de gevolgen van klimaatverandering geordend per graad temperatuurverhoging. En die prognoses bij elkaar geven geen aanleiding tot geruststelling. Hoewel Lomborg een onderzoek aanhaalt waaruit blijkt dat zeespiegelstijging waarschijnlijk niet tot desastreuze gevolgen zal leiden, is dat maar een aspect van de vele problemen die klimaatverandering ten gevolge zal hebben.

Lomborg is als een homeopathische huisarts die zijn patiënten met longkanker, contrair het advies van de specialisten, zegt niet te wanhopen en gewoon rustig door te gaan met het leven dat zij leiden. Lomborg is, gewild of niet, koren op de molen van de milieu- en klimaatsceptici, van degenen die drastische milieumaatregelen willen blokkeren. En zonder die maatregelen komen de apocalyptische voorspellingen rap dichterbij. Lomborg is de zachte heelmeester waar mensen zo op hopen.

 

 

Lekker leven zonder god

 

Boekbespreking door Floris van den Berg

Michael Schmidt-Salomon (tekst), Helge Nyncke, Hoe komen we bij God? vroeg het het kleine biggetje. Een boek voor iedereen die zich niets laat wijsmaken, Papieren Tijger/ De Vrije Gedachte, Breda/Rotterdam, 2010, vertaald uit het Duits door Frans Bijlsma.

Te bestellen voor 15 Euro bij: www.papierentijger.org

Atheïsme uitgelegd aan kinderen

‘Het biggetje en het egeltje hadden altijd gedacht dat ze het zo goed hadden dat het niet beter kon gaan dan nu. Tot ze op een dag een goede, misschien wel kwade dag een poster op hun huisjes vonden die daar ’s nachts was opgeplakt en waarop stond: “Wie God niet kent, mist iets!” En omdat ze graag te weten wilden komen wat ze dan misten gingen ze samen op weg om God te vinden.’  En dus gaan het biggetje en het ezeltje langs bij een jood, een christen en een moslim. De rabbijn vertelt dat  God ‘zo kwaad geworden was over de mensen dat hij besloot alle leven op aarde te vernietigen.’ ‘”Dat vind ik nou echt heel gemeen!” dacht het biggetje en hij nam zich voor die meneer God eens flink op zijn tenen te trappen als hij hem bij toeval tegenkwam.’ Bij de bisschop eet het biggetje van de schaal met hosties waarop de bisschop woedend wordt: ‘Dat is het vlees van Jezus, die zich voor ons heeft geofferd!’ ‘O, daar kreeg het biggetje het toch te kwaad. […] Gauw spuugde het biggetje die malle koekjes weer uit en pakte egeltjes hand. “direct wegwezen hier!” riep hij. “Het zijn hier menseneters!”’ In de moskee worden ze ontvangen door een moefti. Om moslim te worden, zo legt de moefti uit moet je vijf keer per dag bidden en je wassen. ‘”Ik ga zeker niet vijfmaal per dag bidden”, zei het egeltje. “Ik heb ook nog andere dingen te doen.” “Dan kun je geen moslim worden”, legde de moefti uit .”Tja, dan houdt het hier op”, meende het egeltje schouderophalend. “Dat zal toch niet zo erg zijn …” Hierop wordt de moefti woedend. Geschrokken vluchten egeltje en biggetje de moskee uit. Thuis gekomen bedenken de twee vrienden dat ze niets missen zonder god. “Ach, wat hebben we het toch goed!”, zei het biggetje.’

De waarde van religie wordt schromelijk overschat. Zelfs mensen die zelf niet geloven menen dat het belangrijk is om kennis te nemen van religies en om respect te tonen voor het geloof en voor gelovigen. Dit kleurrijke fraai (politiek incorrect) geïllustreerde kinderboek (waar veel volwassen gelovigen ook hun voordeel mee zouden kunnen doen) laat nog eens zien hoe belachelijk en stupide religie eigenlijk is. Door het maatschappelijke debat over religie en de roep om respect wordt nogal eens uit het oog verloren hoe vreemd en onzinnige de dogma’s en riten van religies zijn. Een kinderboek is misschien nog wel sterker dan een doorwrocht filosofisch atheïstisch pleidooi. Michael Schmidt-Salomon, de auteur van het boek, is filosoof en vrijdenker (zo is hij voorzitter van de Duitse vrijdenkersvereniging de Giordano Bruno Stichting). Het dunne boekje biedt veel stof tot nadenken en reflectie. Het boekje kan op vele verschillende manieren gebruikt worden. Ten eerste als kinderboek. Volgens mij hebben kinderen meer aan dit boekje dan aan catechisatie. Dit boekje lijkt me meer dan genoeg kennis over religie. Ik ben benieuwd of dit boekje op scholen voorgelezen zal worden. Ten tweede zwengelt dit boekje debat aan over religieuze opvoeding en onderwijs. Is het niet veel beter om kinderen zonder god te laten, dan hun op te zadelen met allerlei angstwekkende verhalen en (rare) riten? Ten derde worden gelovigen venijnig uitgedaagd hun geloof te verdedigen, want slechts een dun kinderboekje laat al zien hoe problematisch een specifiek geloof is: waarom het ene geloof en niet een ander, bijvoorbeeld?

Vrijdenkersvereniging De Vrije Gedachte geeft, in samenwerking met uitgeverij De Papieren Tijger, dit boekje uit in Nederlandse vertaling. Vrijdenker Frans Bijlsma heeft gezorgd voor een soepele toegankelijke Nederlandse vertaling.

De laatste tekening in het boekje, het postscriptum, vind ik meesterlijk. We zien een grote groep mensen van allerlei pluimage, allemaal spiernaakt (met piemels en plassers), daartussen staan ook de moefti, rabbijn en bisschop (afgebeeld als horen, zien en zwijgen), zij zijn de enigen die zich schamen voor hun naaktheid. Een jongetje houdt een boek omhoog: ‘De nieuwe kleren van de keizer en andere sprookjes’):

‘het Godsgeloof hier op aarde

is tovenarij, van gene waarde.

Rabbijnen, moefti’s, papen

Zijn net als wij slechts, “naakte apen”.

Alleen, zij zien er spoken bij

En zijn met rare kleren blij.’

Het boek wordt gepresenteerd tijdens de Anton Constandselezing & Vrijdenker van het Jaar benoeming op 18 september a.s:

Datum: Zaterdag 18 september 2010
Locatie is: Kromme Nieuwe Gracht 29 te Utrecht
Entree: 5 Euro, leden 2,50 Euro.
Tijd: 14.00 tot 16.30 uur – zaal open vanaf 13.30 uur.

www.devrijegedachte.nl 

Een les aan Job Cohen en andere fellow travellers van het islamisme

Boekbespreking

 

Paul Cliteur, The Secular Outlook. In Defense of Moral and Political Secularism, Wiley-Blackwell, London, 2010, 317 pgs.

Door Floris van den Berg

Wie eenmaal de stelling heeft ingenomen dat religie liefde en vrede is, zoals door het lezen van het werk van de ex-non Karin Armstrong, is schijnbaar met geen mogelijkheid van gedachten te veranderen. In de wetenschapsfilosofie spreekt men van immumisatiestrategieën wanneer mensen een onhoudbare stelling staande proberen te houden met nepargumenten en omtrekkende bewegen. Toch kan een filosoof weinig anders dan proberen met behulp van de rede en door middel van argumenteren andersdenkenden te overtuigen. Filosoof Paul Cliteur doet precies dat in zijn doorwrochte pleidooi voor secularisme. Oud-burgemeester, thans fractievoorzitter van de PvdA, Job Cohen is het prototype van de fellow traveller van het islamisme. Hoewel zelf seculier biedt hij ruimte aan islamisten door gelovigen als gelovigen met open armen te ontvangen en ze, in de hoedanigheid van burgermeester van Amsterdam, te subsidiëren en daarmee ruimte te geven voor hun intolerantie. Toen ik de index van The Secular Outlook inkeek zag ik tot mijn verbazing dat Job Cohen in het boek niet genoemd wordt. Dat heb ik er dus zelf ingelezen. Het gaat erom dat er een nieuw soort fellow traveller is: de fellow traveller van het islamisme. In de jaren 60 en 70 van de vorige eeuw sloten fellow travellers hun ogen voor de totalitaire kanten van het communisme zoals dat onder de dictators Stalin, Mao en Pol Pot gestalte kreeg. De filosoof Jean-Paul Sartre was het icoon van de linkse blindheid voor de kwade kanten van het communisme. Het lijkt erop alsof met name linkse intellectuelen vatbaar zijn voor fellow travellership. Het probleem is thans dat dit van invloed is op beleid. Cliteur, in de traditie van de Franse liberaal Raymond Aaron, waarschuwt voor de donkere kant van religie, bekritiseert de fellow travellers en hij houdt een pleidooi voor een open samenleving waarin de vrijheid van het individu centraal staat en die steunt op seculiere principes.

Hoewel het woord secularisme in het publieke debat vaak wordt gebruikt is lang niet altijd duidelijk wat er met het begrip bedoeld wordt. Filosoof Paul Cliteur verhelpt dit euvel met zijn (eerste Engelstalig) boek The Secular Outlook waarin hij het begrip secularisme haarfijn analyseert. Om the beginnen wijst hij op het onderscheid tussen secularisme en secularisering. Secularisering is een (sociologisch) proces over de afnemende mate van invloed van religie op de samenleving. Secularisme is een (politiek) filosofisch begrip over staatsinrichting en de grondslag van de moraal. Cliteur werkt het onderscheid, afkomstig uit mijn boek Hoe komen we van religie af? Een ongemakkelijke liberale paradox (2009), tussen politiek en moreel secularisme uit. Politiek secularisme betreft de scheiding tussen religie en staat. Met moreel secularisme wordt bedoeld dat de moraal niet op religie wordt gegrondvest.

 

Cliteur bepleit het belang van een strikte scheiding tussen staat en religie, en tussen moraal en religie; met andere woorden, een seculier wereldbeeld behelst zowel moreel als politiek secularisme. De vorm van secularisme die Cliteur bepleit is zodoende een vorm van sterk secularisme. Liberalen hebben moeite met de rol van religie, en specifiek islam, in de samenleving. De dominante liberale stroming is multiculturalisme: in een samenleving worden verschillende religies evenveel gesteund, gerespecteerd en getolereerd. Het grote probleem met het liberale multiculturele  model is, dat onder de vlag van tolerantie intolerantie getolereerd wordt. Het multiculturele model werkt verzuiling in de hand. In een samenleving worden individuen in een zuil opgesloten waar ze toevallig geboren zijn, en dat kan dus ook een illiberale zuil zijn, waarin vrouwen en homoseksuelen worden onderdrukt.

The Secular Outlook is een post 9/11 boek, of preciezer een post-Van Gogh boek. Cliteurs centrale stelling is dat het gevaar van religieus, en met name islamistisch, terrorisme niet serieus genoeg genomen wordt. Cliteur is bezorgd over de (met name linkse) intellectuelen (die zelf meestal niet gelovig zijn) die van mening zijn dat religie per definitie alleen mooi, goed, vreedzaam en rechtvaardig is en dat als er mensen zijn die in naam van religie terroristische aanslagen plegen of anderszins intolerant zijn, dat deze lieden de vreedzame religie gekaapt hebben of misbruiken. Cliteur is van mening dat dit een mythe is en hij doet veel moeite om aan te tonen dat religie, en hij beperkt zich tot christendom, jodendom en islam, wel degelijk aanknopingspunten biedt om geweld en terrorisme te rechtvaardige en te motiveren. Cliteur gaat naar de bron terug en vindt in de zogenaamde heilige geschriften gruwelijke verhalen, zoals het verhaal van Abraham die bereid is zijn zoon te doden zodra hij meent dat god dat van hem vraagt. Cliteur gaat uitgebreid in op apologieën die worden aangevoerd om aan te tonen dat ook de gruwelverhalen geïnterpreteerd kunnen worden als vreedzame stichtelijke parabels. Maar Cliteur houdt voet bij stuk: in de geschriften van de drie abrahamitische religies staan tal van verhalen die aan kunnen zetten tot terroristische daden en die ook daadwerkelijk tot inspiratie en rechtvaardiging dienen voor hedendaagse religieuze terroristen. Cliteur wil niet dat de factor religie wordt weggelaten wanneer er beleid wordt gemaakt om terrorisme aan te pakken. Het is een taboe in politiek correct denken om religie aan te wijzen als deel van het probleem. Dit boek past dan ook bij het Nieuwe Atheïsme van Dawkins, Hitchens, Harris, Stenger, Grayling en anderen die allemaal wijzen op de gevaarlijke en negatieve kanten van religie. Dawkins houdt in zijn beroemde boek The God Delusion een pleidooi voor atheïsme. Cliteur kiest de politiek filosofische benadering en geeft prioriteit aan secularisme. Toch sluit het atheïsme van Dawkins c.s. naadloos aan bij het secularisme van Cliteur. Cliteur geeft ogenschijnlijk iets meer ruimte aan religie doordat hij discussie over het bestaan van god links laat liggen. In het politiek secularisme is er nog enigszins ruimte voor een private vorm van religie, religie als een vorm van vereniging of club zoals willekeurig welke andere vereniging. Maar Cliteur bepleit ook moreel secularisme, dat wil zeggen dat hij het gevaarlijk vindt wanneer mensen hun moraal baseren op religie. Moreel en politiek secularisme is de facto atheïsme, of een zeer liberale progressieve vorm van religie, zoals er in Nederland vele gelovigen, met name vrijzinnig protestanten, zijn die pro mensenrechten zijn, inclusief het homohuwelijk, abortus, euthanasie en de hele lijst met voor religie problematische issues. Wat deze vrijzinnigen dan precies geloven weten zijzelf ook niet.

Cliteur verwerkt in zijn studie een duizelingwekkende hoeveelheid literatuur, dat tot uiting komt in een zeer uitgebreid notenapparaat en bibliografie. Jammer is dat in het boek een concluderend hoofdstuk ontbreekt. Doordat Cliteur de lezer meevoert langs tientallen auteurs uit alle mogelijke hoeken die met veel detail worden bekritiseerd, of als medestander ten tonele worden gevoerd, bestaat het risico dat de lezer zich geen duidelijke conclusie kan vormen. Volgens mij zou de conclusie van het boek, zoals uit de ondertitel In defense of moral and political secularism, kunnen zijn dat 1) theïsme (i.c. jodendom, christendom en islam) de mogelijkheid biedt tot motivatie voor en rechtvaardiging van religieus terrorisme. Theïsme is dus een deel van het probleem, 2) dat veel intellectuelen die gevaarlijke kant van religie pertinent ontkennen (fellow travellership), 3) dat deze intellectuelen daarmee een cordon sanitaire vormen rondom de religieuze fanatici die een gevaar vormen voor de democratische rechtstaat en 4) dat een liberale open samenleving waarin de vrijheid van het individu centraal staat moet streven naar een sterke vorm van secularisme, zowel politiek als moreel, 5) dat de traditie van het (georganiseerde) vrijdenken een belangrijke rol speelt[1] en 6) dat de vrijheid van expressie van fundamenteel belang is en dat dit de vrijheid omvat om religie te bekritiseren en te ridiculiseren (dit zijn volgens Cliteur dan ook de twee pijlers van het vrijdenken).

Ik ben benieuwd of Job Cohen als hij het boek uit heeft uitroept: ‘Potverdomme, zo heb ik het nog niet bekeken! Religie heeft ook een donkere, gevaarlijke kant. Het is beter om secularisme serieus te nemen! Ik zal toch mijn stem roeren en streven naar een sterkere scheiding tussen religie en staat. Laat ik me om te beginnen eens inzetten om artikel 23 over bijzonder onderwijs af te schaffen. Bedankt Paul, dat je me dat eens haarfijn hebt uitgelegd.’ Wat een naïeve gedachte. En frustrerend.

 

Symposium

Op zaterdag 16 oktober organiseert CFI Low Countries een (engelstalig) symposium ‘The Secular Outlook’ ter gelegenheid van het verschijnen van The Secular Outlook. Naast Cliteur zullen ook de filosofen Stephen Law en Herman Philipse spreken. Met Dick Metselaar, Rob Tielman, Floris van den Berg en Joep Schrijvers. 

Tijd: 13.00-17.00 uur. 

Locatie: Kromme Nieuwegracht 29 te Utrecht. 

Gratis en vrij toegankelijk.

 

 

---

[1] [1] Vrijdenkersvereniging De Vrije Gedachte is opgericht in 1856 en zet zich inderdaad in voor de vrijheid van expressie en bekritiseert religie en andere vormen van geloof onophoudelijk, zij het enigszins in de marge van het publieke debat. Beroemde vrijdenkers in Nederland waren o.a. Multatuli en Constandse. www.devrijegedachte.nl

Vragen aan August Hans den Boef - Vrijdenker van het Jaar 2010

 

Vrijdenkersvereniging De Vrije Gedachte (opgericht in 1856) heeft in 2006 de prijs Vrijdenker van het Jaar ingesteld die wordt uitgereikt aan een persoon die zich in het publieke domein op opvallende wijze heeft uitgesproken over een vrijdenkersthema, zoals religiekritiek, vrijheid van expressie, of individuele vrijheid. Laureaten zijn uitgever Wouter van Oorschot (2006), liberaal denker Dirk Verhofstadt (2007), journalist-schrijver Max Pam (2008) en bioloog Midas Dekkers (2009). www.devrijegedachte.nl

 Door Floris van den Berg

 

Vrijdenkersvereniging De Vrije Gedachte heeft August Hans den Boef (1949) uitgeroepen tot Vrijdenker van het Jaar 2010. Den Boef is literatuurwetenschapper en docent-onderzoeker aan de Hogeschool van Amsterdam. Als geëngageerd publicist en republikein schrijft hij niet alleen over literatuur, maar ook over secularisme, religie en popmuziek. Zijn boeken als Nederland Seculier! en God als Hype. Dwarse Notities over religieus Nederland tonen hem als een scherp essayist en pamflettist, in de traditie van de door hem bewonderde Multatuli. Zijn meest recente boek, Oh god, er is geen god, bevat Multatuli’s ideeën over religie hertaalt in hedendaags Nederlands. In het Multatuli jaar  - 150 jaar na de publicatie van Max Havelaar - wordt Den Boef, die in de literaire vrijdenkerstraditie staat, door atheïstisch humanistische vereniging De Vrije Gedachte uitgeroepen tot Vrijdenker van het Jaar.

Wat is vrijdenken volgens jou?

Zelf alles onderzoeken.  Niets aannemen. Rationele verklaringen proberen te vinden (houdt ook in dat je constateert dat je iets niet weet, dingen niet begrijpt).

Bij welke etiketten voel je je op je gemak: atheïst, vrijdenker, secularist, liberaal, rationalist, humanist?

Al die etiketten hebben mijn sympathie, maar Ik beschouw mij zelf vooral als materialist (in filosofische zin), neo-marxist (een beetje als Zizek en Badiou, die elkaar gelukkig vaak tegenspreken).  Atheïst of vrijdenker zou ik mijzelf honderd jaar geleden hebben genoemd. Humanist lijkt iets teveel op christendom zonder God & hiernamaals, een overgangsstadium. Secularist is een positie, geen overtuiging, net als republikein. Liberaal ook een beetje, maar dat heeft voor mij in Nederland teveel associaties met rechtse politiek. In Amerika zou ik geen enkel bezwaar hebben 'liberal' te worden genoemd, in plaats van dat laffige 'progressive' dat de discipelen van Obama hebben bedacht. In Nederland is 'progressief' tegenwoordig een framing door PvdA, GroenLinks en D66 om de SP buiten een coalitie te houden.

Wat is jouw bezwaar tegen religie?

Ten eerste dat gelovigen anders dan via democratisch tot stand gekomen wetten en regels het leven van andere burgers willen beïnvloeden. Ze suggereren ook vaak dat religie boven de democratische rechtsstaat is verheven. Vrijheid van godsdienst is eigenlijk vrijheid om wetten en regels te negeren. Ten tweede de claim van (ethische) superioriteit - wij hebben antwoord op alle vragen - en het collectivistische van hun 'gemeenschappen', waarbij individuen gereduceerd worden tot slechts één identiteit: de religieuze, die zelfs als een genetische categorie wordt gezien.

Dat gelovigen vaak malle en soms ook gevaarlijke opvattingen aan hun heilige boeken ontlenen, is geen prettige gedachte, maar in een democratische rechtsstaat worden de schadelijke effecten daarvan enigszins in bedwang gehouden (mits Artikel 23 et cetera zijn geschrapt).

Malle en gevaarlijke opvattingen worden helaas ook buiten godsdienstige kaders gehuldigd (kwakzalverij, patriottisme, nationalisme, consumentisme, Vrije Markt, 'Moeder Gaia is boos'  etc).

In laatste instantie...de ongeconditioneerde eis van respect voor religies en gelovigen. Wat een onzin!

Je bent werkzaam in het hoger onderwijs. Wat vind jij van het bijzonder onderwijs?

Als het om keuze van de ouders gaat - wat ik anno 2010 voor kinderen boven de twaalf al absurd vind - slaat dat niet op Hoger Onderwijs. Onnodig dus. Voor de rest is veel bijzonder onderwijs geen bijzonder onderwijs meer (Artikel 23 dus overbodig) en waar het nog wel principieel religieus is, beperkt het kinderen in hun sociale ontwikkeling en in de keuzevrijheid die ze later hebben om een levensovertuiging te kiezen. Staat haaks op de gelijke kansen die onderwijs moet bieden. Religie is voor woning en gebedsruimte, niet voor school.

Ben je tevreden over de kwaliteit van het onderwijs in Nederland? Wat zou er anders kunnen/moeten?

Voor een kennissamenleving is het rendement laag. Het (opleidings)niveau moet overal omhoog, zeker bij het basisonderwijs, maar ook in het vo en hbo. Macht van managers en hun stafleden moet verminderen ten bate van docententeams en hun stafleden, met nadruk op teams. Medezeggenschap moet groter evenals de vrijheid van onderzoek. Bezuinigingsmaatregelen moeten niet verpakt worden als onderwijsvernieuwingen. Onderwijsinstellingen moeten beloond worden voor de goede selectie van en voor studenten, niet voor het aantal afgestudeerden.

Wat zou er volgens jou beter kunnen in Nederland?

Proberen het continue proces van de vernietiging van de natuur af te remmen, bijvoorbeeld door de twee grote taboes (ongeremde procreatie, ongeremde mobiliteit) op te heffen. Economische ontwikkeling (in duurzame zin) voorop, in plaats van economisch groei als doel. Gereguleerde bevolkingskrimp.

Wat is het belang van Multatulis gedachtegoed voor vandaag de dag?

Dat allerlei ideeën die wij tegenwoordig vanzelfsprekend vinden, middenin de negentiende eeuw al door een kleine groep mensen werden gedeeld.
Tegen de grote hoofdstroom in, die nu kleiner is geworden, maar nog steeds invloedrijk is. Inspiratie om je niet klein te laten krijgen door de meerderheid.

Kun je kort de positie van Multatuli over religie uiteenzetten?

Multatuli was doopsgezind opgevoed, kende de auteurs van de reformatorische verlichting als Betje Wolff en Aagje Deken en de moderne theologie die Jezus als mens beschouwde en de bijbelboeken als mensenwerk. Hij was sterk beïnvloed door Spinoza: de Natuur waaraan alles is onderworpen. De manier waarop hij Jezus Christus positief afzet tegen het christendom, kan heel goed door tactische overwegingen zijn ingegeven.

In welke opzichten was Multatuli een vrijdenker?

In zijn opvattingen over religie, over de positie van de vrouw, over individuele vrijheid, over sociale rechtvaardigheid, over kolonialisme. Niet in zijn rare denkbeelden over monarchie als ideale  staatsvorm.

Jij bent ook betrokken bij Waterland –ben je socialist? Wat is  volgens jou sociale rechtvaardigheid?

Ik ben eerder neo-marxist. Sociale rechtvaardigheid is mensen geen verwisselbare loonslaven zijn, maar soevereine individuen, dat (werkelijk) zwakken zonder meer ondersteund dienen te worden, ook internationaal en dat dat land, water, lucht en cultuur geen privémonopolie zijn. (Iemand mag een Rembrandt in eigendom hebben, maar moet verplicht zijn hem ten toon te stellen).

Je noemt jezelf neo-marxist – In hoeverre verschilt dat van Marxisme? 

Bij Marx is een merkwaardige cirkelvormige ontwikkeling te bespeuren. Wat hij in de trekschuit in Nederland ontwikkelde, was een radicale religiekritiek. Via allerlei tussenfasen kwam hij uit op een kritiek op de politieke economie. Die lijkt qua structuur op de vroegere religiekritiek: de vrijheid van het liberale kapitalisme is een schijnvrijheid voor degenen die niet over productiemiddelen beschikken. Dat ‘neo’ is vanwege het feit dat ik marxisme niet als een ideologie beschouw (Marx heeft dat aanvankelijk zelf wel gedaan) en het communisme als een revolutionair negentiende-eeuws alternatief voor de working class. Mij gaat het om een politiek-filosofisch analysemodel waaraan ik in deze crisistijden veel heb. Wat ik ook afwijs is de ‘totaal-theorie’ die communisten van het marxisme hebben gemaakt, waardoor ze zelf object werden van religiekritiek. Neo-marxisme probeert wel zoveel mogelijk relevante informatie bij de analyse te betrekken, maar dat is iets anders. Het is dus meer een historisch materialisme, dan een dialectisch materialisme.

Je bent literatuurwetenschapper. Hoe komt het dat je je zoveel met religie bezighoudt?

De drie religies waarvan wij het meest last ondervinden, worden ook wel die van Het Boek genoemd. Maar een boek is geschreven door een auteurs of een serie auteurs; komt uit een specifieke samenleving in een bepaalde tijd. De vergelijkende literatuurwetenschap leert je de verschillende culturen te relativeren. Zeker in combinatie met een gymnasiumopleiding. Waarom zouden het jodendom en christendom superieur zijn boven de cultuur van de Grieken en Romeinen?

Kun je iets leren van literatuur? Zo ja, wat dan?

Relativeren (en verrijken) van je eigen leven en denkbeelden omdat je geconfronteerd wordt met andere mensen in andere tijden, op andere plaatsen, in andere sociale omstandigheden. Gebrek aan (cultureel) relativeringsvermogen is juist een van mijn grote bezwaren tegen gelovigen.Wie zijn, naast Multatuli, jouw bronnen van inspiratie?

Teveel op op te noemen. Rare snijbonen als Zizek en Badiou, maar ook mutsige types als Nussbaum, Sen en Singer, brave mensen als Rorty, Rawls, Dworkin en Habermas.
Koester een even grote afkeer van jonge ‘coole’ filosofen die even in de mode zijn als van sinistere helden als Che Guevara.

Wat is het goede leven volgens jou?

Deel zijn van een stimulerende omgeving die mensen veel kansen biedt, zonder grote verschillen in inkomen en status.

Hoe zouden we de wereld een beetje beter kunnen maken?

Inderdaad met kleine stappen (maar wel doorgaan), een revolutie past niet in een democratische rechtsstaat. Ophouden met hondentrouw jegens de VS en de ziekelijke steun aan Israël. En een eind maken aan de ontwikkeling dat in de armste gebieden op aarde de bevolking elk jaar verdubbelt. Nu zijn mensen lemmingen die met steeds meer steeds minder ruimte creëren.

Wie zou je willen toevoegen aan het Vrijdenkerscanon? - Multatuli zit er vanzelfsprekend al in...

Rudy Kousbroek. Betje Wolf. Aagje Deken. Joan van der Capellen tot den Pol. Pieter Paulus. Herman Gorter.

 

Op 18 september 2010 zal de prijs in Utrecht overhandigd worden en Den Boef zal er een rede uitspreken. De plechtigheid vindt plaats samen met de Anton Constandse lezing.

 

De Vrije Gedachte:

het blijft niet bij denken alleen

Walfred Haans (vakcommunity Filosofie) interviewt Floris van den Berg

 

De Vrije Gedachte is een vereniging met zo’n zeshonderd leden die zich ten doel stelt het vrijdenken te bevorderen . De Utrechtse wetenschapsfilosoof en milieu-filosoof Floris van den Berg is bestuurslid van deze vereniging. Hij verdedigt het verlichtingshumanisme en onder meer het pamflet Hoe komen we van religie af? en Filosofie voor een betere wereld verschenen van zijn hand. Hij liet zich door mij interviewen.

 

Wat is De Vrije Gedachte voor een vereniging?

Het is een vrijdenkersvereniging. Dat wil zeggen dat wij uitgaan van het atheïstisch humanistisch gedachtegoed. Wij vinden dat rede en rationaliteit de houding vormen waarmee de werkelijkheid moet worden onderzocht. Dat betekent enerzijds een kritiek op religie en anderzijds dat wij een zo groot mogelijke vrijheid van expressie nastreven.

 

Wat voor activiteiten organiseert De Vrije Gedachte zoal?

Wij organiseren lezingen en symposia, we geven een maandblad uit en organiseren jaarlijks de Anton Constandse-lezing die is vernoemd naar de belangrijke Nederlandse vrijdenker. De literatuurwetenschapper August Hans den Boef hebben we uitgeroepen tot Vrijdenker van het Jaar 2010, onder meer in verband met zijn hertaling van Multatuli’s ideeën over religie. Daarnaast spelen we ook een politieke rol. Zo hebben we kortgeleden bij de Tweede Kamer een petitie ingediend voor het recht op vrijwillige euthanasie. Ook bepleitten we de afschaffing van de wetgeving rond Godslastering. Zulke activiteiten zijn ingegeven door onze visie op de vrijheid voor het individu. We hebben al veel bereikt, maar er blijven kleinere punten waar wij nog voor strijden. Wat dat betreft zou je kunnen zeggen dat wij aan ons succes bijna ten onder zijn gegaan.

 

Organiseert Uw vereniging ook activiteiten die in het bijzonder meewaarde hebben voor filosofiedocenten?

Bijvoorbeeld onlangs organiseerden wij een onderwijsdag. Hierbij bespraken wij onder andere met Bas Haring over de manier waarop seculier onderwijs gestalte moet krijgen. In het algemeen hebben onze symposia het nodige te bieden voor filosofiedocenten.

 

Wat zijn volgens U kernproblemen die U graag bij het schoolvak filosofie aan bod zou zien komen?

Dan zou ik denken aan religiekritiek, atheïsme en humanisme, maar ook aan kritiek op alle vormen van irrationalisme, zoals deze voorkomt bij pseudowetenschappen zoals astrologie en homeopathie. Hoewel ik zelf ook filosofie doceer aan de Universiteit van Utrecht, ben ik wel wat huiverig voor het vak filosofie in het voortgezet onderwijs, want veel moderne filosofie is postmodern angehaucht. Ik geloof echter niet dat je jongeren een dienst bewijst als je hen lastigvalt met het denken van Derrida, Heidegger of Latour. Wat wel zin heeft is om hen te laten nadenken over wetenschapsfilosofie, ethiek of over democratie. Leer scholieren bijvoorbeeld over de filosoof Peter Singer.

 

Hoe kijkt U aan tegen het huidige vwo-examenonderwerp Rede en religie?

Dat boek van Leezenberg heb ik gelezen en vond ik niet best. Mijn stelling is dat filosofie begint met atheïsme, ook al denken tal van filosofen daar anders over. Religie is dan ook geen filosofisch probleem. Ik zou bij dit onderwerp dan ook liever de aandacht gericht op werk van Bertrand Russell (Why I Am Not a Christian), Richard Dawkins (God als misvatting) en Herman Philipse.

 

Dat zou wel moeilijk erdoor zijn gekomen in ons nog altijd verzuilde onderwijs.

In het algemeen keuren wij daarom ook artikel 23 van de Grondwet sterk af. Wij vinden het immoreel om kinderen onderwijs te geven op religieuze scholen. Wij zijn dan ook voor seculier onderwijs.

 

Een volgend examenonderwerp op vwo wordt de vrije wil. Heeft De Vrije Gedachte ook daarover bijzondere opvattingen?

Wij nemen de wetenschap en naturalisme als uitgangspunt. Ik denk dat je dat je dan uitkomt bij de manier waarop denkers als Daniel Dennett en Steven Pinker het hebben over “Free Will”.  Ik ben echter bang dat het uitnodigt tot theologische of metafysische debatten, zoals over de kwestie van predestinatie en dan denk ik: kom op, er bestaan echt belangrijkere problemen om je mee bezig te houden. Denk maar aan milieuproblematiek of aan de bio-industrie.

 

 

Wereldhumanismedag: Humanisme zonder vegetarisme is als een democratie zonder verkiezingen

 

In Nederland gaat het over het algemeen reuze goed met de mensen. Nederland is humanisme-land. Maar als we de cirkel van de moraal uitbreiden naar dieren, komt het leed dat wij op grote schaal aan dieren berokkenen in de bio-industrie in beeld. Ik wens dat Nederland een bio-industrie vrij land word. En ik hoop dat humanisten het voortouw nemen voor het creeren van een mens- en diervriendelijker wereld door zelf geen producten uit de martelindustrie te consumeren en tevens te lobbyen voor (wereldwijde) afschaffing van de intensieve veehouderij. Humanisme zonder vegetarisme is als een democratie zonder verkiezingen.